نماینده مجلس: در خون‌خواهی رهبر شهید کینه‌توز نباشیم، انتقام‌جو باشیم

احمد نادری، نماینده مردم تهران و عضو هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی، در نشست تخصصی «بایسته‌های سیاستی انتقام و خون‌خواهی» که به همت دانشگاه امام صادق(ع) برگزار شد، با بررسی مفهوم انتقام از منظر جامعه‌شناسی و تاریخ ایران، بر لزوم پرهیز از کینه‌توزی و تمرکز بر انتقام‌جویی آگاهانه تأکید کرد. وی در این نشست با استناد به دیدگاه‌های ماکس شلر، جامعه‌شناس کلاسیک آلمانی، سه مفهوم «واکنش فوری»، «انتقام» و «کینه‌توزی» را از یکدیگر تفکیک نمود و تفاوت‌های بنیادین آن‌ها را در تحلیل شرایط کنونی جامعه ایران راهگشا دانست.

نادری در تشریح مفهوم واکنش فوری اظهار داشت که این نوع واکنش ماهیتی غریزی دارد و بلافاصله پس از آزار یا آسیب رخ می‌دهد. او افزود: «در واکنش فوری، هیجان و خشم در همان لحظه تخلیه می‌شود و به پایان می‌رسد؛ بنابراین، معمولاً بار روانی ماندگار یا عقده‌ای که در درون فرد باقی بماند، شکل نمی‌گیرد.» این واکنش مشترک میان انسان و حیوان است و جنبه‌ای طبیعی از بقا محسوب می‌شود.

در مقابل، نماینده مردم تهران مفهوم «انتقام» را زمانی آغاز می‌داند که کنشگر، واکنش فوری خود را به‌صورت آگاهانه به تعویق می‌اندازد. به باور نادری، انتقام تلاشی برای اعاده موازنه و بازپس‌گیری حیثیت پایمال‌شده است که از طریق یک کنش عینی در زمان، مکان و شرایط مناسب انجام می‌شود. فرد در این فرآیند با سنجش مقدمات لازم، ضربه متقابل را وارد می‌کند تا آسیب جبران شود.

عضو هیئت‌رئیسه مجلس سپس به مفهوم سوم یعنی «کینه‌توزی» پرداخت و آن را با انتقام تفاوت داد. به گفته وی، کینه‌توزی ریشه در یک ناتوانی ساختاری دارد؛ وضعیتی که در آن فرد یا جامعه به دلیل محدودیت‌های مادی، تسلیحاتی یا سیاسی، توانایی وارد کردن ضربه متقابل به مهاجم را ندارد. در چنین شرایطی، خشم حبس شده و به جای تخلیه از طریق کنش عینی، به درون جامعه بازمی‌گردد و پیامدهای منفی روانی و اجتماعی به همراه دارد.

نادری با هشدار درباره پیامدهای اجتماعی کینه‌توزی، پدیده‌ای به نام «جابجایی هدف» را تشریح کرد. او گفت: «هنگامی که جامعه به دلیل ناتوانی ساختاری نمی‌تواند به مهاجم ضربه متقابل وارد کند، ممکن است به سمت سازوکاری حرکت کند که هدف خشم تغییر می‌کند.» در این حالت، افراد یا گروه‌های داخلی، اعم از خودی و غیرخودی، در معرض انتقام‌جویی قرار می‌گیرند که می‌تواند به تضعیف انسجام اجتماعی و تشدید اختلافات درونی منجر شود.

وی در ادامه با اشاره به شرایط کنونی جامعه ایران تصریح کرد: «در موضوع انتقام و خون‌خواهی رهبر شهید و عزیزمان باید مراقب باشیم که دچار کینه‌توزی نشویم. باید انتقام‌جو و کینه‌جو باشیم، اما کینه‌توز نباشیم.» نادری متأسفانه مشاهده کرد که برخی جریان‌های سیاسی در درون جامعه به سمت ایجاد دوقطبی‌های اجتماعی حرکت می‌کنند و با برجسته‌سازی تفاوت‌ها، زمینه شکل‌گیری دوقطبی‌های کاذب را فراهم می‌آورند. وی این روند را نه انتقام، بلکه حرکت به سمت کینه‌توزی دانست و تأکید کرد که بحث نظری و جامعه‌شناختی باید مبنای تحلیل قرار گیرد.

نماینده مردم تهران در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی تاریخی موقعیت ایران از دوره صفویه به بعد پرداخت. او گفت: «اگر تاریخ ایران را از دوره صفویه به بعد بررسی کنیم، شاهد شکل‌گیری نوعی مواجهه تاریخی با غرب هستیم.» نادری افزود که در حالی غرب با انقلاب‌های فناورانه و اجتماعی به قدرت صنعتی تبدیل شد، ایران وارث تمدنی بزرگ، روندی معکوس را تجربه کرد و با افول قدرت و عقب‌ماندگی مواجه شد.

به باور نادری، جامعه ایران در این شرایط با نوعی ناتوانی ساختاری مواجه شد که به‌ویژه در دو قرن پیش از انقلاب اسلامی، در مداخلات خارجی و از دست رفتن بخش‌هایی از خاک کشور نمود پیدا کرد. وی با اشاره به نقش روسیه، بریتانیا و آمریکا در تاریخ معاصر ایران، اظهار داشت که اگرچه ایران به‌صورت مستقیم مستعمره نبود، اما در قرن نوزدهم و بیستم با نوعی استعمار غیرمستقیم مواجه بود. حکومت‌های ناتوان قاجار و پهلوی نیز این وضعیت را بر جامعه تحمیل کردند.

نادری در پایان خاطرنشان کرد که کودتاها، قراردادهای تحقیرآمیز و ناکامی‌های تاریخی، نمونه‌هایی از این ناتوانی ساختاری بودند که در حافظه تاریخی جامعه ایران باقی ماندند و به شکل‌گیری نوعی احساس خشم و تحقیر انباشته منجر شدند. او انقلاب اسلامی را پاسخی به این ناتوانی ساختاری تاریخی دانست و قیام ملت ایران علیه این وضعیت را فرایندی هویت‌یابانه توصیف کرد.