بررسی واقعیت‌ها درباره طرح خروج از NPT در مجلس؛ آیا ایران در آستانه خروج است؟

بازتاب اظهارات حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نماینده شاهین‌شهر، در روزهای اخیر این تصور را ایجاد کرده است که مجلس در آستانه بررسی یک طرح تازه برای خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) قرار دارد. حاجی‌دلیگانی مدعی شده است که نمایندگان «طرح سه‌فوریتی برای خروج از ان‌تی‌پی» را آماده کرده‌اند و این طرح پس از بارگذاری در سامانه مجلس، به امضای نمایندگان رسیده و برای طرح در صحن علنی آماده است. کامران غضنفری نیز در این باره گفت که قرار بود طرحی در مجلس بررسی شود و جمعی از نمایندگان از چند ماه پیش خواهان خروج از NPT بوده‌اند.

بررسی سابقه این طرح نشان می‌دهد ماجرا پیچیده‌تر از یک «طرح جدید و اعلام وصول‌شده» است. اصل وجود چنین طرحی قابل تأیید است. ماه‌ها پیش اخباری درباره بارگذاری طرحی با عنوان «حمایت از حقوق هسته‌ای ملت ایران و خروج از NPT» در سامانه مجلس منتشر شده بود. در آن مقطع، مالک شریعتی، نماینده تهران، گفته بود این طرح از مدتی قبل در کارتابل معاون قوانین مجلس قرار دارد و هنوز برای امضای نمایندگان در معرض رؤیت قرار نگرفته است. گزارش‌های دیگری نیز جزئیات بیشتری از همین طرح منتشر کرده‌اند. بر اساس این گزارش‌ها، طرح دارای سه ماده بوده و هدف آن الزام دولت به خروج از NPT عنوان شده است. بنابراین وقتی حاجی‌دلیگانی اکنون می‌گوید «مدتی پیش طرح خروج از NPT را بارگذاری کردیم و نمایندگان هم امضا کردند»، سخن او با سابقه انتشار خبر درباره این طرح همخوانی دارد. اما بخش دوم ادعا، یعنی اینکه طرح اکنون به معنای دقیق کلمه «روی میز صحن علنی مجلس» قرار گرفته، نیازمند تفکیک است.

یکی از نقاطی که در بازنشر این خبر نیازمند دقت است، خود عبارت «سه‌فوریتی» است. طبق آیین‌نامه داخلی مجلس، طرح‌ها و لوایح می‌توانند یک‌فوریتی، دوفوریتی یا سه‌فوریتی باشند. سه‌فوریتی بودن صرفاً عنوانی نیست که طراحان بتوانند با درج آن روی طرح، روند قانون‌گذاری را به صورت خودکار تغییر دهند بلکه به معنای تسریع در، دستورکار قرار گرفتن در صحن و دستورکار کمیسیون تخصصی در مجلس است. ماده ۱۶۰ آیین‌نامه داخلی مجلس تصریح می‌کند که سه‌فوریتی برای «حالت کاملاً اضطراری و حیاتی» و مقابله سریع با خسارت حتمی پیش‌بینی شده است. بنابراین سه‌فوریتی بودن یک طرح، در مرحله بررسی مجلس نیز باید مطابق تشریفات مربوط به فوریت آن دنبال شود.

به بیان ساده‌تر، اینکه نمایندگان طرحی را با قید سه‌فوریتی تهیه یا بارگذاری کرده باشند، به‌تنهایی به معنای تصویب سه‌فوریت یا ورود مستقیم آن به دستور کار صحن نیست. در حالی که حاجی‌دلیگانی از آماده‌شدن طرح و امضای نمایندگان سخن گفته، گزارش دیگری از اظهارات اسماعیل کوثری و محمدرضا احمدی، دو عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، منتشر شده که بر اساس آن، آنها گفته‌اند موضوع طرح خروج از NPT به این کمیسیون اعلام نشده است.

این اظهارات الزاماً به معنای نبودن طرح نیست. یک طرح می‌تواند در مراحل مقدماتی قانون‌گذاری باشد، اما هنوز فرآیند بررسی آن در کمیسیون تخصصی طی نشده باشد. در نتیجه، دو گزاره ظاهراً متناقض می‌توانند همزمان درست باشند: طرح وجود داشته باشد و حتی امضا شده باشد، اما هنوز به مرحله بررسی رسمی در کمیسیون امنیت ملی یا اعلام وصول و بررسی در صحن نرسیده باشد. در واقع، آنچه در اینجا باید میان آنها تفکیک شود، چهار مرحله متفاوت است: «تهیه طرح»، «بارگذاری و جمع‌آوری امضا»، «اعلام وصول» و «قرار گرفتن در دستور کار صحن». این چهار مرحله یکی نیستند.

نکته مهم‌تر این است که بحث خروج از NPT در مجلس فعلی، برای نخستین بار با اظهارات حاجی‌دلیگانی مطرح نشده است. در ماه‌های گذشته نیز نمایندگان از طرحی با همین مضمون سخن گفته بودند. حتی در مقطعی گزارش شده بود که طرح سه‌فوریتی حمایت از حقوق هسته‌ای و خروج از NPT در کارتابل معاون قوانین مجلس قرار دارد. بنابراین تیترهایی مانند «مجلس ناگهان طرح خروج از NPT را آماده کرد» تصویر کاملی از ماجرا ارائه نمی‌کنند. آنچه اکنون اتفاق افتاده، بیشتر بازگشت دوباره این طرح به صدر اخبار سیاسی است؛ آن هم در شرایطی که پس از قطعنامه اخیر شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، بحث آینده همکاری ایران با آژانس و حتی احتمال خروج از NPT دوباره به یکی از موضوعات اصلی ادبیات سیاسی کشور تبدیل شده است. رویترز نیز در روزهای اخیر گزارش کرده که مقام‌های ایرانی هشدار داده‌اند اقدامات سیاسی آژانس می‌تواند کشورها را به سمت خروج از NPT سوق دهد.

اینجا یک سوءبرداشت دیگر هم ممکن است شکل بگیرد. تصویب احتمالی یک قانون داخلی درباره خروج از NPT، با خود «خروج حقوقی از پیمان» یکسان نیست. ماده ۱۰ پیمان NPT برای خروج هر دولت عضو، سازوکار مشخصی تعیین کرده است. بنابراین حتی اگر مجلس قانونی درباره خروج تصویب کند، اجرای تصمیم در سطح بین‌المللی تابع الزامات خود پیمان و روندهای مربوط به اعلام خروج خواهد بود. به همین دلیل، عبارت «مجلس از NPT خارج شد» یا حتی «با تصویب سه‌فوریتی، ایران فوراً از NPT خارج می‌شود» از نظر حقوقی دقیق نیست.

در نتیجه، آنچه فعلاً می‌توان با اطمینان گفت این است که طرح خروج از NPT در مجلس وجود دارد و سابقه بارگذاری و امضای نمایندگان برای آن گزارش شده است؛ اما این با تصویب طرح، اعلام وصول، تصویب فوریت و نهایتاً خروج رسمی ایران از پیمان تفاوت دارد. حسینعلی حاجی‌دلیگانی در اصلِ وجود یک طرح سه‌فوریتی برای خروج ایران از NPT سخنی خلاف واقع نگفته است. شواهد منتشرشده نشان می‌دهد چنین طرحی پیش‌تر در سامانه مجلس بارگذاری شده و نمایندگانی آن را امضا کرده‌اند. اما اگر از سخنان او این برداشت شود که مجلس سه‌فوریت طرح را تصویب کرده، طرح در کمیسیون تخصصی بررسی شده یا خروج ایران از NPT در آستانه وقوع است، این برداشت با اطلاعات موجود قابل تأیید نیست. حتی اظهارات دو عضو کمیسیون امنیت ملی نشان می‌دهد دست‌کم در مقطعی این موضوع هنوز به کمیسیون آنها اعلام نشده بود.

بنابراین طرح وجود دارد و موضوع آن واقعی است، اما وضعیت قانون‌گذاری آن نباید با «تصمیم قطعی مجلس برای خروج از NPT» یا «خروج قریب‌الوقوع ایران از پیمان» یکی گرفته شود.