تغییر مفهوم قدرت در غرب آسیا: از توان ضربه تا توان اثرگذاری

جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده و اکنون وارد ماه هفتم خود شده است، پرسش‌های بنیادینی را درباره ماهیت قدرت در غرب آسیا مطرح کرده است. بر اساس یادداشتی از امیرحسین رجبی معمار در خبرگزاری مهر، مفهوم قدرت در این منطقه دیگر نمی‌تواند صرفاً با شمارش تعداد هواپیما، موشک، ناو، پایگاه و بودجه نظامی سنجیده شود. این دیدگاه به معنای کم‌اهمیت شدن توان نظامی نیست، بلکه تأکید دارد که جنگ جاری نشان داده است توان نظامی همچنان شرط نخست بقاست، اما مسئله اصلی از جایی آغاز می‌شود که میان «داشتن قدرت» و «تبدیل قدرت به نتیجه سیاسی» فاصله می‌افتد.

یکی از چالش‌های اصلی برای قدرت‌های نظامی بزرگ، تحمل هزینه‌های طولانی‌مدت است. گزارش اخیر دفتر بودجه کنگره آمریکا نشان می‌دهد که هزینه جنگ برای وزارت دفاع این کشور تا اول اوت از ۳۸ میلیارد دلار فراتر رفته است. این گزارش پیش‌بینی می‌کند که در صورت تداوم سطح فعلی درگیری، ماهانه حدود ۲ تا ۳ میلیارد دلار دیگر به این هزینه‌ها افزوده خواهد شود. علاوه بر ارقام مالی، این گزارش از فشار بر ذخایر مهمات و سامانه‌های دفاعی آمریکا نیز خبر می‌دهد. این ارقام نشان می‌دهند که قدرت، حتی در بالاترین سطح، نامحدود نیست و هر عملیات نظامی در نهایت با زمان، ذخایر، اقتصاد و توان استمرار سنجیده می‌شود.

آمریکا اهدافی مانند تضعیف توان موشکی و دریایی ایران و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را در دستور کار داشته است. اما در جنگی که هنوز ادامه دارد، تعداد اهداف منهدم‌شده به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش قدرت نیست. پرسش اصلی این است که آیا طرف مقابل در نهایت ناچار می‌شود درباره امنیت، سیاست خارجی و آینده خود مطابق اراده مهاجم تصمیم بگیرد یا خیر. اینجاست که مفهوم قدرت از «توان ضربه» به «توان اثرگذاری» منتقل می‌شود. ایران این جنگ را در شرایطی آغاز نکرده که از نظر اقتصادی و فناورانه با آمریکا قابل مقایسه باشد، بنابراین مقایسه صرف موجودی تسلیحات دو طرف، بخشی از واقعیت را حذف می‌کند. مسئله راهبردی این است که یک کشور زیر فشار شدید تا چه اندازه می‌تواند توان پاسخ، استقلال تصمیم و ظرفیت بازسازی خود را حفظ کند.

اگر این ظرفیت باقی بماند، معادله جنگ پیچیده‌تر می‌شود. طرف مقابل دیگر فقط با یک هدف نظامی مواجه نیست؛ با کشوری مواجه است که هنوز می‌تواند تصمیم بگیرد، هزینه ایجاد کند، توان خود را بازسازی کند و زمان را نیز به بخشی از معادله تبدیل کند. در چنین وضعی، قدرت فقط در لحظه شلیک تعریف نمی‌شود؛ در توان ادامه دادن و وادار کردن طرف مقابل به محاسبه دوباره نیز تعریف می‌شود.

تنگه هرمز در این جنگ فقط یک آبراه نیست، بلکه آزمایشگاهی برای فهم پیوند میان جغرافیا، قدرت نظامی و اقتصاد جهانی است. گزارش‌های ۱۵ و ۱۶ سپتامبر از تداوم کاهش شدید ترافیک دریایی در این گذرگاه حکایت دارند. اهمیت هرمز دقیقاً در همین‌جاست. یک نقطه جغرافیایی می‌تواند اثر خود را از میدان نبرد به قیمت انرژی، بیمه، حمل‌ونقل و زنجیره تأمین در نقاطی بسیار دور منتقل کند. بنابراین هرمز را نمی‌توان صرفاً «اهرم فشار در زمان جنگ» دانست. تجربه جاری نشان می‌دهد که جغرافیا، وقتی با توان نظامی، انرژی، اقتصاد و دیپلماسی پیوند می‌خورد، می‌تواند به بخشی از معماری قدرت تبدیل شود.

باب‌المندب همین منطق را در سوی دیگر غرب آسیا تکمیل می‌کند. تحولات یمن و افزایش تنش در ساحل دریای سرخ نشان داده است که امنیت این آبراه نیز از تحولات جنگ ایران و آمریکا جدا نیست. هرمز در جنوب خلیج فارس و باب‌المندب در ورودی دریای سرخ، دو نقطه جدا از هم نیستند؛ دو گره از یک شبکه‌اند. از همین منظر، غرب آسیا دیگر مجموعه‌ای از بحران‌های مستقل نیست. انرژی، کشتیرانی، پایگاه‌های نظامی، اقتصاد، دیپلماسی و جغرافیا در یک زنجیره به هم متصل شده‌اند. این شاید یکی از مهم‌ترین تغییرات مفهوم قدرت در جنگ جاری باشد: توان اثرگذاری یک بازیگر را دیگر نمی‌توان فقط در مرزهای جغرافیایی خودش اندازه گرفت.

جنگ هنوز پایان نیافته، اما طراحی فردای آن نمی‌تواند تا روز پایان جنگ به تعویق بیفتد. مسئله آینده ایران فقط بازسازی تجهیزات آسیب‌دیده نیست؛ مسئله مهم‌تر، تبدیل تجربه این جنگ به یک منطق پایدار برای قدرت ملی است. این منطق باید بر چند پایه استوار باشد: تاب‌آوری اقتصادی، پراکندگی و بازسازی سریع ظرفیت‌های حیاتی، تقویت زنجیره‌های تأمین، حفظ و توسعه بازدارندگی، و تبدیل ظرفیت‌های جغرافیایی به اهرم‌های اقتصادی و دیپلماتیک. هدف نیز نباید صرفاً این باشد که در جنگ بعدی بتوان پاسخ داد. هدف بالاتر آن است که هیچ حمله‌ای نتواند اختیار تصمیم‌گیری راهبردی کشور را از آن بگیرد.

در این معادله، زمان نیز صرفاً عامل فرسایش نیست؛ برای بازیگری که تاب‌آوری دارد، می‌تواند به منبع قدرت تبدیل شود و محاسبات را تغییر دهد. از این منظر، جنگ جاری فقط آزمون قدرت نظامی نیست؛ آزمون این است که چه کسی می‌تواند از دل جنگ، قواعد قدرت فردا را شکل دهد. و شاید مهم‌ترین تفاوت همین باشد: قدرت واقعی فقط توان تغییر میدان نبرد نیست؛ توان تبدیل تجربه میدان به معماری آینده است.